Tuần trước, Thống đốc Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ (RBI) Sanjay Malhotra xác nhận rằng nhóm BRICS đang thảo luận về việc kết nối các hệ thống thanh toán nhanh (FPS) và tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) giữa các quốc gia thành viên. Một tuyên bố ngắn gọn, nhưng đủ để kích hoạt làn sóng suy diễn về "phi美元 hóa" và "cuộc cách mạng thanh toán toàn cầu". Tuy nhiên, với tư cách là một người đã chứng kiến chu kỳ hype và vỡ mộng trong Web3, tôi thấy cần phải tách biệt tín hiệu khỏi tiếng ồn. Đây không phải là một sự kiện kỹ thuật, mà là một tín hiệu chính trị mang tính chiến lược.
Để hiểu đúng, chúng ta cần đặt nó trong bối cảnh. BRICS - khối bao gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi, và các thành viên mới như Iran, UAE, Ai Cập, Ethiopia - đã nhiều năm tìm kiếm các giải pháp thay thế cho hệ thống tài chính do phương Tây thống trị. Các tuyên bố về "phi美元 hóa" thường xuyên xuất hiện tại các hội nghị thượng đỉnh, nhưng hiếm khi dẫn đến hành động cụ thể. Lần này, việc một Thống đốc ngân hàng trung ương chủ động xác nhận chủ đề này cho thấy nó đã vượt qua giai đoạn bàn tròn và đi vào chương trình nghị sự chính thức. Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhấn mạnh là: "thảo luận" không đồng nghĩa với "triển khai". Trong thế giới blockchain, chúng ta đã chứng kiến quá nhiều dự án chết yểu ngay từ giai đoạn ý tưởng.
Phân tích kỹ thuật cho thấy có ba lộ trình khả thi, mỗi lộ trình mang một mức độ phức tạp và rủi ro khác nhau. Lộ trình đầu tiên và thực tế nhất là kết nối trực tiếp các FPS hiện có, như UPI của Ấn Độ, Pix của Brazil, hoặc e-CNY của Trung Quốc, thông qua các thỏa thuận song phương hoặc đa phương. Điều này không yêu cầu xây dựng một blockchain mới, mà chỉ cần chuẩn hóa thông điệp thanh toán, thỏa thuận về tỷ giá và quy tắc thanh toán bù trừ. Lộ trình thứ hai là mở rộng mBridge, một dự án đa phương CBDC do Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) và các ngân hàng trung ương của Trung Quốc, Hồng Kông, Thái Lan và UAE dẫn đầu, đã bước vào giai đoạn thí điểm. mBridge cung cấp một nền tảng dùng chung, nhưng yêu cầu các quốc gia BRICS phải chấp nhận một kiến trúc kỹ thuật và pháp lý thống nhất. Lộ trình thứ ba, đầy tham vọng nhất, là xây dựng một hệ thống thanh toán độc lập hoàn toàn mới, với cơ sở hạ tầng, giao thức và quy tắc riêng. Điều này sẽ tốn kém, mất nhiều năm và đối mặt với vô số thách thức về kỹ thuật và chính trị.
Dựa trên kinh nghiệm tham gia các dự án cộng đồng và phân tích giao thức DeFi, tôi nhận thấy một điểm mù quan trọng trong các cuộc thảo luận về BRICS CBDC: sự nhầm lẫn giữa "phi tập trung hóa" và "phi美元 hóa". Nhiều người trong cộng đồng crypto vui mừng vì cho rằng đây là một bước tiến tới một hệ thống tài chính phi tập trung, nơi không ai kiểm soát. Nhưng thực tế, các CBDC là công cụ của ngân hàng trung ương, được thiết kế để củng cố, không phải phá vỡ, quyền kiểm soát tiền tệ. Một hệ thống thanh toán BRICS, nếu được xây dựng, sẽ là một mạng lưới được phép (permissioned), nơi các ngân hàng trung ương và các tổ chức tài chính được ủy quyền là những người tham gia duy nhất. Nó có thể hiệu quả hơn SWIFT, nhưng nó không phải là blockchain công khai. Sự khác biệt này rất quan trọng: một hệ thống thanh toán quốc gia hiệu quả không tự động trở thành một chiến thắng cho triết lý phi tập trung.
Một góc nhìn phản trực giác khác mà tôi muốn đưa ra là về rủi ro địa chính trị. Sự hiện diện của Nga và Iran trong BRICS biến bất kỳ nỗ lực xây dựng hệ thống thanh toán thay thế nào thành một hành động có thể bị coi là phá vỡ các lệnh trừng phạt của phương Tây. Điều này tạo ra một rủi ro pháp lý và tài chính rất lớn cho bất kỳ tổ chức nào tham gia. Các ngân hàng thương mại, vốn là xương sống của bất kỳ hệ thống thanh toán nào, sẽ cực kỳ thận trọng khi tham gia vào một hệ thống có thể khiến họ vi phạm các lệnh trừng phạt của Mỹ hoặc EU. Tôi tin rằng, chính nỗi lo này, chứ không phải rào cản kỹ thuật, mới là lý do chính khiến các cuộc thảo luận kéo dài mà không có kết quả cụ thể. Thách thức thực sự không nằm ở việc xây dựng cầu nối kỹ thuật, mà ở việc xây dựng cầu nối chính trị và pháp lý.
Vậy, điều này có ý nghĩa gì đối với một người như tôi, người đã dành gần một thập kỷ để xây dựng cộng đồng Web3 ở Lagos và tin vào sức mạnh của phi tập trung? Nó nhắc nhở tôi rằng con đường đến một hệ thống tài chính công bằng hơn không chỉ có một làn đường. Trong khi chúng ta đấu tranh cho các nguyên tắc của blockchain công khai, các quốc gia có chủ quyền đang xây dựng các giải pháp của riêng họ, dựa trên các giá trị hoàn toàn khác. Sự trỗi dậy của CBDC và các hệ thống thanh toán quốc gia là một lời cảnh tỉnh cho cộng đồng crypto: nếu chúng ta không thể xây dựng các giải pháp thực sự hữu ích và dễ tiếp cận cho người dùng bình thường, các chính phủ sẽ làm điều đó thay chúng ta, theo cách của họ. Và câu hỏi cuối cùng tôi để lại cho bạn đọc là: Liệu tương lai của tiền tệ có thuộc về các giao thức không cần tin cậy, hay nó sẽ được định hình bởi các thỏa thuận chính trị giữa các cường quốc?
